Алашорданың табаны – Торғай…

Уақытша үкі­мет­­­тің басқару органы «Уч­ре­дительное собрание» («Ко­муч»)  мүшелерімен кездесу­ге­ Алашорда атынан 1918 жыл­дың шілде айында Семейден Ә.Бөкейханов пен Ә.Ермеков, Түркістаннан М.Шоқай, Батыс­тан У.Танашев төртеуі Самарада бас қосады. Бұлар «Комичпен» келіссөз жүргізді. Нәтижесінде, 20 қыркүйекте Уфада Уақытша үкімет жанынан Алашорда Ке­ңесі ашылды.

– Әнес Төлендіұлы, сізді көзіқа­рақты қауым алаш тақы­ры­бында айтары бар тұлға деп біле­ді. Сұрайын де­генім –  Алаш­орда ық­палы қазақ дала­­сын толық қам­ти алды ма?

– Қазақстанда Алашорданың ық­палы басым үш аймақ бол­ды.­­ Табаны – Торғай, өзегі – Семей, жұ­­лыны – Жымпиты. Тор­ғайда Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатов болды. Семейде Әлихан Бөкейханов, Әлімхан Ермеков, Халел Ғаб­басов, Райымжан Мәрсеков сынды мықтылар топтасты. Үшіншісі – Ба­тыстағы Жымпитыда Халел және Жанша Досмұхамедовтер бастаған қайрат­керлер бас қосты.

Осылардың бәрі Семейге ба­ғынды. Мәселен, 1918 жыл­дың нау­рыз айында Халел мен­­ Жанша Досмұхамедовтер Алаш­орда үкі­­ме­тінің Семейдегі басшы­сы­ Әли­хан Бөкейхановтың тапсыр­масымен Мәскеуге барып, Халық Ко­мис­сарлары Ке­­ңе­сінің төрағасы Ле­нин­­нің қа­былдауында болып, сонымен қа­тар Ұлт істері жөніндегі халық комиссары Сталинге жолыққан.

–  Досмұхамедовтер Мәскеу­ге қан­дай мақсат көздеп барды?­

– Мақсат айқын, халықтар өзін-­өзі дара билеу құқығын та­лап етуі заңды деп түсінген алаш­тықтар әуелі автономия мәселесін шешуді қолға ал­ды. Әуелі өкілдер Ленин мен Ста­линге 1917 жылы желтоқсанда өт­кен ІІ Жалпықазақ сиезінің «Ав­тономия құру туралы» қау­лы­сын табыс етті. И.Сталин қау­лымен танысып, наурыздың 19-ы күні Семейдегі Алашорда бас­шылары Ә.Бөкейханов жә­не Х.Ғаббасовпен телефон арқылы сөйлесті. Мұнда автономия мәселесі талқыланды. Осы­ телефон-сұхбатта айтылған дү­ние­лер қазақ тіліне аударылып, алаштың көз-құлағы саналған «Сарыарқа» газетіне жарияланды.

– «Сарыарқа» газетіне қазақ тіліне аударылып жарияланған мә­тін­­де не айтылған?

– Газетте жарияланған мәтін­ге­ қара­ғанда кеңестік көсемдер 1917­ жы­лы желтоқсанда өт­кен Жалпы­қазақ жиынының қау­лы­сымен терең танысқаны бай­қалады. Бірақ олар алаштықтар тарапынан «Кеңес үкіме­тіне еш­бір қарсылық болмау керек»,­ де­генді алға тарта отырып, тіпті авто­номияға келіскен жағ­дайда:  «Ол тап­тық автоно­мия болсын. Билік басында большевик­тер отырсын. Әуел бас­тан келісіп ала­йық, ұлтшылдар ау­лақ жүр­сін!» деген шарттарын­ ұсы­ныпты.

Мәселе мұнымен бітпейді. Жал­пы, алаш тақырыбына бойлау үшін сол дәуірде алма-кезек құйқылжыған сая­си оқиғаларды да білу керек. Өйт­кені Алаш қай­раткерлерінің арман-аң­сарын Ре­сейде пайда болған саяси-әскери топтар бәрі де өз мүддесі үшін пай­даланғысы келіп, жан-жаққа тарт­қылады…

–  Мысалы…

– Мысалы, алаштықтар боль­­ше­виктермен келісе алмай жат­­қан тұста, Уфада Уақытша үкі­мет орнады. Оның басқару органы «Учредительное соб­рание» дейтін құрылды. Олар: «Қа­зақтарға арнап 81 депутаттық орын бөліп қойдық. Түбінде сен­дер­ге автономия береміз!» деп дәмелендіреді.

–  Алаш қайраткерлері осы тұста Уақытша үкімет жағына ойыс­қан сыңайлы…

– Әрине, Уақытша үкі­мет­­­тің бас­қару органы «Уч­ре­дительное соб­­ра­ние» («Ко­муч»)  мүшелерімен кез­­десу­ге­ Алашорда атынан 1918 жыл­­дың шілде айында Семейден Ә.Бөкейханов пен Ә.Ермеков, Түр­кістаннан М.Шоқай, Батыс­тан У.Танашев төртеуі Самарада бас қо­сады. Бұлар «Комичпен» к­еліс­сөз жүр­­гізді. Нәтижесінде, 20 қыркүйекте Уфада Уақытша үкімет жанынан Алаш­орда Ке­ңесі ашылды. Осы жиын­­­­ға Ә.Бөкейханов, А.Бірімжанов, М.Тынышпаев, М.Шоқай, У.Танашев бас­­­татқан 172 адам қа­тысып, олар «Батыс Алашорда Семейдегі орта­лыққа бағынады, бірақ төтенше жағ­дайда өз бе­тінше әрекет жасауға құқылы» де­ген қаулы қабылдады.

Сонымен қатар, «Комуч» Шығыс Алашорда әскеріне 2 млн сом ақша, 3000 әскерге киім-кешек, қару-жарақ берді. Осы­ның бәрін Ә.Ермеков артып-тартып, Семейге алып кетті. Ал  Батыс Алашордаға  2000 мылтық, 37 пулемет, 2 зеңбірек, 2 автомобиль  берді.

(Алаш қаласының ХІХ ғасырдағы көрінісі)

 – Осы қару-жарақтарды пайдаланып алаштықтар әс­кер-милиция, яғни елді қор­ғайтын жасақ құруға талпынды. Солай ма?

– Сөйтті. Жоғарыда айт­қа­ны­мыздай алаштықтар Алаш­ор­да қарулы күштерін құруға кө­мек көр­сету мәселесі бойын­ша Самара­дағы Құрылтай жина­лысының коми­тетімен келіссөз жүргізді. Бұл істің басы-қа­сында Алаш көсемдері Ә.Бөкей­ханов, Ә.Ермековпен бірге патшалық Ре­сейдің әскери  қызметкері Xамит Тоқ­тамышев та жүрді. Бұ­лар Семейде Шығыс Алаш әс­керін жасақтауды қолға алды.

Бірақ менің пайымдауым бойынша, сол кезде алаштықтар аты айтып тұр­ғандай Уақытша үкі­метке сеніп жүріп уақыттан ұты­лып қалды. Екі ортада большевиктер күшейіп кетті. Олар Орынборды жастанып жатқан Колчакты қуып шықты. Келесі қарсы тұрар күш Деникин мен Жайықтағы Толстов отрядын жойып, Түркістанды толық ба­ғындыру мақсатында «4-ші Түр­кістан майданын» ашты. Май­данға барлық қару-жарақты үйіп-төгіп берді. Сөйтіп  Фрунзе бас­қарған алапат күш дүниені басып-жаншып Оңтүстікке қарай жыл­жыды.

Обалы не керек, бұлармен Батыс Алаш әскерлері кәдімгідей соғысты. Оларға Толстов отряды көмектесті. Батыс Алаш әскеріне «Темір, Ойыл, Електен қызылдарды өткізбеңдер!» деген тапсырма жүктелді. Алғашқы соғыс 1919 жылы Жымпитының те­рістігінде — Аққаты өзенінің жаға­сын­да өтті…

– Бірақ Фрунзе басқарған 4-ші­ Түркістан майданы же­ңіске жетті. Алаш­тықтар да, ақтар да жеңілді. Сөйтіп жең­ген жақ жазалау шарасын жүр­­гіз­ді ғой?

– Фрунзе «Алаш әскерін оң­дырмай жазалаймын» деп қатты шүйліккен. Дәл осы сәтте Ахмет Бай­тұрсынов араласып, жа­нын салып «алаштықтарды жаза­ламауға» Фрунзені көндірген. Бәкібаев деген адамды жіберіп, Алаш әскерилерін де сабырға шақырған. Халел Досмұхамедов Елек қаласында Фрунземен жа­сырын кездескен. Сөй­тіп 1919 жылы 10 желтоқсанда Орын­борда алаштықтар мен Фрунзе ке­лісімге келген. Алаш әскерінің атын өзгертіп «Қызыл коммунарлар отряды» деп атаған. Содан кейін Казревком тек Ба­тыс қана емес, бүкіл Алашордаға ке­ші­­рім жариялады. Осының бәрі Ахаң­ның еңбегі.

– Дұрыс айтасыз, Әнес аға! Ба­­тыс Алаш әскерилерінің тағ­­дыры осы­лай шешілді. Ка­питан Тоқ­тамышев бастаған Шы­ғыс Алаш әс­кер­­­­лері жайлы көп жазылды, бұдан ел-жұрт құлағдар. Сөз басында өзі­ңіз айт­қандай, Алаштың та­баны — Тор­­ғай жерін­дегі Алаш әс­керлері жай­­лы қыс­қаша хабардар етсеңіз?

– Алаш әскері тарихында ең бір күрделі оқиға болған жер осы Торғай топырағы. Өйткені бұл өлкеде А.Иманов басқарған 4-ші қызыл әскер полкі болды. Оның үстіне әкеліп Міржақып атаң 4-ші Алаш полкі дегенді құр­ды. Бұдан басқа Қостанай жақта Колчакқа қарсы қызыл пар­тизандарды ұйымдастырып, Мәс­кеу жақтан қару-жарақ алып отыр­ған Таран отряды тұрды.

Торғайдағы қызыл әскерлерге орта­лықтан қару-жарақ жеткізіп беруші адам – Әліби Жангелдин. Әлекең 1918 жылы 20 шілдеде мол қару-жарақпен Мәскеуден теміржол арқылы шығып, 1 тамызда Астраханға келеді. Содан 21 тамыз күні екі желкенді кемемен Каспий арқылы Алек­сандровскіге, одан Құланды ара­лы арқылы Бұзашыға келіп, Жан­дауыр мүйісіне жүктерін түсіреді.

Ойдан-қырдан құралған әс­керлер Маңғыстаудың жерін көріп «қу далада  қаңғырып өлер жайымыз жоқ» деп, бүлік шыға­рып, келген кемелерімен қайтып кетеді. Жағада жалғыз қалған Әлі­би порттың коменданты, уақыт­ша үкімет өкілі, полковник Ос­пан Көбеев­ке келеді. Жөнін ай­тады. Осы­лай да осы­лай, мына қару-жарақты Торғайға жет­­кізуім керек деген.

Оспан далалық адайдың болысы Тобаниязды шақырып алып көмек­тесу қажетін ұқтырған. Тоба­нияздың арқасында Әлекең ел­ден түйе жиып, оған қару-жа­рақ артып Шалқар – Мұғалжар – Ырғыз арқылы Торғайға тарт­қан. Жолай Шалқарда Ахмет Бай­тұрсыновпен құ­пия кездесіп, Ахаң­ды Ұлттар істері жө­ніндегі Ха­лық Комиссариаты Қазақ бөліміне қызмет жасауға көндір­ген. Ахаң осы қызметін пайдаланып, Фрунзенің тілін табу арқылы жоғарыда Батыс алаштықтарды құтқарып қалған жоқ па…

Қысқасы, Торғай өңірінде кеңестік билік орнаған тұста Міржақып басқар­ған 4-ші Алаш полкі кіммен соғысарын білмей тағы да далада қалып қояды. Олар осылай қиналып тұрғанда Мәс­кеуден алып-ұшып Ахаң жеткен. Мір­жақыппен сөйлесіп, 4-ші Алаш полкын, «4-ші Қызыл әскер полкы» деп атын өзгертіп, Аманкелдінің сарбаздарына қосып кеткен… Алаш әскерлерінің қысқаша тарихы осылай, қарағым!

Әңгімелескен Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ

egemen.kz

Мынаны да қараңыз

Білім жүйесінде қандай маңызды жұмыстар атқарылуда?

Ерлан Сағадиевтің Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрі лауазымына тағайындалғанына 1 жыл толды. Осы бір ...

Пікір қалдыру

Сіздің e-mail жарияланбайды. Толтырылуы міндетті *